Dòng thông tin RSS

Cách dùng “thủ pháp lập lờ” – ambiguity – trong tiếng Anh

Posted on

Warm-up:

Một cô gái mặc bộ bikini mỏng, mải vẫy vùng bơi lội, chẳng may chiếc quần lót bị bung mất. Không biết làm sao để lên bờ trong lúc trên đó có rất nhiều đàn ông.

Loay hoay một lúc, cô gái nhanh trí liền gỡ một tấm bảng chỉ dẫn của hồ bơi che vào phía dưới và thản nhiên bước lên. Bỗng rộ lên những tiếng cười, cô gái giật mình nhìn xuống thì thấy tấm bảng ghi dòng chữ “Khu vực dành cho đàn ông”.

Mắc cỡ, nhưng bình tĩnh, cô gái liền lật úp tấm bảng chỉ dẫn lại. Lần này tiếng cười rộ lại to hơn. Nhìn xuống cô thấy dòng chữ: “Độ sâu 3m5”.

 


 

Use ambiguity for good, not evil

Ambiguity can go either way. Its effects range from the ridiculous to the sublime. On the ridiculous end of the spectrum are examples like “Touch Me, I’m Dick,” the name of a song written by the rock star wannabe played by Matt Dillon in the 1992 movie Singles. The movie takes place in Seattle in the heyday of grunge. The song’s fictional title plays on “Touch Me,I’m Sick,” the name of an actual song by Mudhoney, one of the representative bands of that scene.

Read more below:

Then there’s the sublime end of the scale. In 1978, the ad agency Saatchi & Saatchi created a poster that helped put the Tories and Margaret Thatcher in power in the United Kingdom the following year. It showed a long line of people waiting at the unemployment office under the sloganlabour isn’t working. However you might feel about Thatcher, you have to admit that’s a great slogan. One ad industry trade magazine voted it the best ad poster of the twentieth century.

Pressing words into double duty can help you get a lot of meaning out of a little message. If you can find a word or phrase that’s ambiguous in just the right way, you get two meanings for the price of one. Puns, double entendres, and many jokes rely on ambiguity. For some people, the perfect double meaning is the holy grail of verbal cleverness. But if you don’t take control of ambiguity, it can bite you in the ass.

What distinguishes good from bad ambiguity? As David St. Hubbins (played by Michael McKean) says in the movie This Is Spinal Tap, “It’s such a fine line between stupid and clever.”

For starters, clever ambiguity is always intentional. Most style guides tell us to avoid ambiguity in our writing, and with good reason: it often happens by accident, and when it does, it can undermine our communicative intent, sometimes with comical results. Perhaps the best examples of ambiguity gone wrong are the newspaper headlines known as “crash blossoms.” The name comes from one such headline:

VIOLINIST LINKED TO JAL CRASH BLOSSOMS

You might be scratching your head wondering what a “crash blossom” is. If so, you’ve interpreted this headline in the wrong way (which is hard not to do). The intended meaning is that a violinist whose parents died in a Japan Airlines crash is blossoming—that is, enjoying professional success.

Linguists call this kind of sentence a “garden path” sentence, based on the old expression “to lead someone up the garden path,” meaning ‘to mislead someone.’ Garden path sentences seem to come to an end before they’re actually finished. We read along until we come to a word or phrase that appears to complete the meaning of one we’ve already seen. In the headline above, “crash” seems to complete the meaning of “linked to,” and the sentence should be done. But since we see “blossoms” there, we look for the nearest hook to hang it on and combine it with the noun “crash” to yield the fanciful compound “crash blossom.”

The classic example that burgeoning linguists encounter in their introductory syntax classes is “The horse raced past the barn fell.” Some people have trouble even seeing how this could possibly be a grammatical sentence. The word raced seems to be the main verb of the sentence but is actually a past particip e modifying horse—as in “the horse that was raced past the barn.” The word fell, which seems to have no business in the sentence, is in fact the main verb.

Another classic linguistic example of ambiguity is “Visiting relatives can be boring.” This can mean either ‘It is boring to visit relatives,’ or ‘Relatives who are visiting are boring.’ An actual headline from the Charlotte Observer, April 9, 2010, read, home crushed by tree with dog inside. Here the ambiguity is in the prepositional phrase “with dog inside”; the dog seems to be inside the tree, but it’s supposed to be inside the house.

Sometimes ambiguity involves an incorrect interpretation that’s even more comically absurd. Consider the following:

GRANDMOTHER OF EIGHT MAKES HOLE IN ONE

PROSTITUTES APPEAL TO POPE

IRAQI HEAD SEEKS ARMS

RED TAPE HOLDS UP NEW BRIDGE

YOU CAN PUT PICKLES UP YOURSELF

MCDONALD’S FRIES THE HOLY GRAIL FOR POTATO FARMERS

Headlines like these have been circulating for so long without attribution that it’s hard to tell whether they actually appeared in newspapers or were just made up for laughs. Either way, they’re hilarious.

Unintentional ambiguity doesn’t afflict only headlines. In their book The Age of Persuasion, admen Terry O’Reilly and Mike Tennant report seeing the following slogans:

AT PRICES LIKE THESE, OUR APPLIANCES WON’T LAST LONG!

PANTIES AND BRAS, HALF OFF!

The first one is truly a howler. The second can really go either way. If it’s unintentional, it’s hilarious. If it’s intentional, it’s still hilarious, but also rather clever. And racy. When I walked past a local community college campus, I saw this slogan on a poster for a used-textbook website:

BUY EARLY, GET USED

I guess customers can’t say they weren’t warned.

Sometimes ambiguity is played for laughs. Comedians often build jokes around ambiguous phrases and sentences. This was one of Groucho Marx’s favorite techniques:

I shot an elephant in my pajamas. How he got in my pajamas, I’ll never know.

Outside of a dog, a book is a man’s best friend. Inside of a dog, it’s too dark to read.

These jokes use ambiguous prepositional phrases. In the first joke, it’s not clear whether “in my pajamas” modifies “I” or “an elephant.” In the second, the prepositional phrase “outside of a dog” can be interpreted to mean ‘other than a dog,’ or it can be taken literally.

During the 2008 presidential election, during which Barack Obama made the idea of change his campaign theme, the Onion played on stereotypes to cast him as a panhandler in the following ambiguous headline:

BLACK GUY ASKS NATION FOR CHANGE

The kind of ambiguity in the preceding headlines is embarrassing because it leads to interpretations that are unintended and often absurd or highly inappropriate. But the kind of ambiguity we see in labour isn’t working seems like magic. Somehow, if you manage to craft a message that delivers two equally natural and appropriate meanings simultaneously, it’s as if the language itself supports the truth and wisdom of what you’re saying.

Clever ambiguity involves meanings that are clearly distinct, equally natural with the same pronunciation, and equally appropriate to the situation. labour isn’t working succeeds on all counts. The two interpretations of this slogan—that workers don’t have jobs, and that the Labour Party isn’t performing well—are clearly distinct: one is about citizens, and the other is about their government. These two meanings are conveyed with the same pronunciation, and they’re both eminently relevant to an election: one describes a pain felt by voters, and the other describes the implied cause.

Advertising slogans often strive for clever ambiguity and sometimes hit the mark. The old slogan for Gillette razor blades, THE BEST A MAN CAN GET, manages to simultaneously tout the quality of the company’s blades and promise self-actualization to its customers.

For a while Viagra used the slogan LOVE LIFE AGAIN, which can imply a return of one’s sex life or of one’s joie de vivre—or, of course, both. The GE slogan WE BRING GOOD THINGS TO LIFE means both ‘we make good things come alive’ and ‘we add good things to life.’ The New York City mattress store Sleepy’s uses the slogan FOR THE REST OF YOUR LIFE, which promises both refreshing sleep and long-lasting products.

Headline writers sometimes use intentional ambiguity. Health.com ran a story about the health benefits of coffee with the headline the many perks of coffee. And it’s hard to believe that the editors at CNN didn’t recognize the ambiguity of this headline from January 1, 2010:

TESTS FIND “NOTHING WRONG” WITH LIMBAUGH’S HEART

This headline was ostensibly about Limbaugh’s cardiac health, not about his capacity for love.

Double meanings are also big in book titles. The recent nonfiction title The Union of Their Dreams, about César Chávez’s farm worker movement, refers both to an ideal labor union and to all farm workers’ hopes and aspirations taken in the aggregate. The title Street Fighters, about the final days of Bear Stearns, suggests brawling gangs as well as a fight for survival on Wall Street.

Movie titles, too, often go for double meanings. The 1948 film A Foreign Affair is about interpersonal relations as well as international ones. Swing Time is about tripping the light fantastic as well as punching the clock. A Shot in the Dark is about a murder and also about a bumbling detective trying his best.

For ambiguity to be really good, both interpretations have to be spot-on. If one interpretation doesn’t really fit the situation, the message falls flat. A magazine for women lawyers who specialize in litigation is called Sue. While this name does have two distinct interpretations, one of them—Sue as a woman’s name—is a  bit arbitrary. There are so many women’s names to choose from that the coincidence of meaning doesn’t seem very magical. So this title doesn’t really wow.

An intentional ambiguity can also fall flat if the two meanings are not distinct enough. The old slogan THE BEST TIRES IN THE WORLD HAVE GOODYEAR WRITTEN ALL OVER THEM seems pointless because the literal interpretation, the one involving actual words on the tires, doesn’t add anything to the message. Idiomatically, this statement means that it’s obvious Goodyear is responsible for such great tires, but that’s just what the actual words on the tires tell us. Nothing especially clever about that.

Ambiguity is weak when it’s based on spelling and not pronunciation. IBM used the slogan WE MAKE IT HAPPEN; but to get the interpretation relevant to “information technology,” you have to pronounce “IT” as two letters rather than one word. We canthink of this as “eye ambiguity,” like “eye rhyme” in poetry, but that makes it seem only moderately more clever.

When one of the meanings of an ambiguous message is racy, we can consider the message adouble entendre (which means, roughly, ‘double meaning’ in French). Country music is known for its (often corny) double entendres and puns. Country songwriter David Bellamy wrote this wonderful lyric:

If I said you had a beautiful body would you hold it against me?

He says he heard the line from Groucho Marx on his show You Bet Your Life. It plays on the ambiguity of the phrase “hold it against me,” which can be interpreted idiomatically to mean ‘judge me harshly for it,’ but can, of course, also be interpreted literally. In the first case, “it” refers to the speaker’s statement, and in the second, “it” refers to the beautiful body in question.

The book Twitter Wit featured this tweet by @Fistsoffolly:

Things were going beautifully until he professed his undying non-ironic love for Ronald Reagan. Nothing trickled down tonight, I assure you.

Pretty good, though the economic meaning of “trickle down” isn’t especially well motivated here. While it’s a reference to the fiscal conservatism of the tweeter’s date, only the sexual meaning makes sense in the immediate context of the evening.

Language is filled with ambiguity. This is almost always regarded as one of its more puzzling and problematic properties. In fact, linguistic ambiguity was one of the biggest bugaboos for brainy types throughout the twentieth century. Big-name philosophers such as Gottlob Frege, Bertrand Russell, and Ludwig Wittgenstein were a little obsessed with it. Frege, a founding figure in the modern study of logic and the philosophy of language, was especially hard-core. He got things started, in the later part of the nineteenth century, with the following observation, from his paper “On the Scientific Justification of a Conceptual Notation”:

Language proves to be deficient . . . when it comes to protecting thought from error. It does not even meet the first requirement which we must place upon it in this respect; namely, being unambiguous. The most dangerous cases [of ambiguity] are those in which the meanings of a word are only slightly different, the subtle and yet not unimportant variations.

Frege concluded that “we need a system of symbols from which every ambiguity is banned, which has a strict logical form from which the content cannot escape.” Russell and Wittgenstein were also troubled by the way linguistic ambiguity could lead philosophers astray. Russell wrote, “The philosopher . . . is faced with the difficult task of using language to undo the false beliefs that it suggests.”

Wittgenstein, one of the most influential philosophers of the twentieth century, argued in his first major work, the Tractatus Logico-Philosophicus, that all philosophical problems are actually conceptual confusions caused by the imperfect structures of natural human languages such as German and English. One of their major imperfections, in his view, is the fact that a single form can be used with more than one meaning. Wittgenstein expressed concern about the ambiguity both of individual words and of word classes such as intransitive verb, adjective, and noun. He proposed that the task of philosophers is to reveal the conceptual confusions that underlie philosophical questions by translating those questions into a perfect language like the one envisioned by Frege. This perfect language, Wittgenstein suggested, would mirror the logical structure of the universe.

In his later work, Wittgenstein gave up on the idea that everyday language can be replaced by a more perfect language, but he remained concerned about the conceptual confusions that can arise from ambiguity in language.

Philosophers aren’t the only ones who have been troubled by ambiguity. For lexicographers, the fact that words have multiple meanings complicates the process of writing dictionary entries. For computer scientists, the existence of multiple interpretations of words and syntactic structures is one of the major obstacles to the automatic analysis of language by computers. For censors, ambiguity threatens to circumvent restrictions on speech through its d ouble meanings. In the 1930s, the Soviet regime attempted to impose “one-meaningness” (odnoznachnost) to stamp out the intellectual dangers of ambiguity.

Ambiguity in language has a variety of forms and sources. Some cases of ambiguity have a decidedly coincidental flavor. For example, consider the sentence:

I saw her duck.

This can mean either ‘I saw her perform the act of ducking’ or ‘I saw the duck that belongs to her.’ The ambiguity between these two readings results from a number of coincidences, most notably the two meanings of the word her, which can be either the accusative or the possessive form of the second person singular pronoun in English, and of the word duck, which is both a noun that refers to a type of waterfowl, and a verb for a certain action. There’s little reason to believe ambiguity like this tells us anything interesting about English or about language in general. While it might pose a problem for a computer, it seldom does for ordinary folks. In an actual conversation, context would almost certainly clear up the meaning of a sentence like this. Wittgenstein observed this when he made the claim that philosophical problems arise when language “goes on holiday”—that is, when it’s removed from the meaningful activities or “language games” in which it normally functions.

Because micromessages such as headlines often lack meaningful context, they’re another domain, besides philosophy, in which language goes on holiday. When ambiguity arises as a result, it’s important to be in control of the itinerary.

View original

“Thủ pháp lập lờ” trong tiếng Việt

Có một giai thoại về Nguyễn Khuyến như sau: Làng Cổ Ngựa có ngôi đền thờ thánh mẫu thu hút khá nhiều người đến lễ bái. Nhằm kiếm chác đám người mê tín, hào lý trong làng xuất quỹ xây lại đền to hơn, đẹp hơn. Biết rõ ý đồ này, cụ Nguyễn Khuyến gửi đôi câu đối xuống cúng thánh, mừng làng:

– Mỹ nhân như ngọc, hành vũ, hành Phong, anh linh mạc trắc (Nghĩa là: Người đẹp như ngọc, làm gió, làm mưa, thiêng không lường hết).

– Tế thế kỳ âm, hộ dân hộ quốc, thượng lại vô cùng (Nghĩa là: Âm đức cứu đời, giúp dân, giúp nước, ơn đội vô cùng).

Lời ca ngợi thánh mẫu thật sự nghiêm túc chăng? Ngày xưa viết không có dấu phẩy ngăn cách các từ, và mấy ông chức sắc đó tỏi mặt khi đọc lại:

– Mỹ nhân như ngọc hành…

– Tế thế kỳ âm hộ…

***

Thế đấy, đành rằng nói và viết phải rõ ràng, chính xác. Nhưng cũng có khi người ta cần nói và viết cho … mơ hồ, vì người ta muốn… mơ hồ. Giai thoại trên đây là một ví dụ. Người viết muốn mơ hồ không vì họ theo kinh nghiệm sống cũ kỹ “Người khôn ăn nói nửa chừng. Để cho người dại nửa mừng nửa lo”. Và cũng không phải vì họ theo phương châm xử thế “Làm trai cứ nước hai mà nói”. Vì một người bình thường, trung thực thì khụng cần phải đưa ra những điều lập lờ, như quan niệm của Na-pô-lê-ông Bô-na-pac: “một hiến pháp tốt nhất là hiến pháp mập mờ tới mức tối đa”. Nhưng khi ông thầy bói gieo quẻ cho bà cụ móm tính chuyện “đi bước nữa” thỡ lại cần nói lập lờ.

“Lợi thì có lợi (nhưng răng không còn)”

Và đấy cũng là những khi người ta muốn thể hiện tài năng chơi chữ của mình bằng cách gộp những từ đồng âm vào một câu “Hôm qua, qua nói qua qua mà qua không qua”. Và đấy cũng là khi quan thị lẫn quan vũ và bị đối đáp lại:

–  cậy mạnh,  ra,  múa,  gặp mưa,  ướt cả lông.

– Thị vào hầu, thị đứng, thị trông, thị cũng muốn, thị không có ấy.

***

Trong cuộc sống và trong văn học, mỗi khi muốn gây cười, chúng ta cần tạo ra những tình huống mơ hồ để người nghe, người đọc hiểu một đằng, hiểu theo cái lẽ thông thường của tình huống, nhưng bất ngờ tác giả lại đưa ra một cách hiểu hoàn toàn ngược lại, đảo lộn mọi dự đoán. Tưởng rằng khen lại hóa ra chê, đoán rằng tốt lại hóa thành xấu; tưởng chân thành, khiêm tốn lại hóa ra khách sáo, kiêu căng; ngỡ ăn uống từ tốn lại hóa thành tham lam vô độ… Những tình huống mâu thuẫn, bất ngờ ấy sẽ gây ra tiếng cười. Tạo tình huống mơ hồ cũng là một nghệ thuật để gây cười. Xin dẫn ở đây một chuyện:

“Có một người thường hay tìm dịp chơi xỏ quan huyện tham nhũng. Quan căm tức lắm, nhưng chưa có dịp trả thù. Một hôm có người đệ đơn lên kiện anh ta. Thừa dịp, qua sai lính đi tróc nó người nọ. Đoán được ý quan, người ấy dắt đứa con trai nhỏ theo đến công đường. Tới nơi, quan huyện thét lính đánh anh ta. Người ấy bèn nói với đứa con rằng:

“Con đứng lui ra mà xem quan sắp đánh bố quan sắp đánh bố đấy!”

Biết mình lại bị xỏ, quan càng tím mặt”.

Trong chuyện trên, có dẫn theo đứa con thì câu quan sắp đánh bố mới trở thành mơ hồ: quan sắp đánh bố quan hay là đánh bố đứa trẻ?

Hiện tượng mơ hồ được sử dụng chủ yếu trong văn học trào phúng, trước hết là văn học dân gian.

Trong ngôn ngữ có kiểu mơ hồ nào thì kiểu đó cũng được tận dụng để gây tiếng cười. Chúng ta sẽ điểm ở đây vài kiểu mơ hồ thường gặp nhất. Trước hết, thế nào là một biểu thức mơ hồ? Khi núi “Cô chị có chồng, cô em chửa”, thì chúng ta đó có một câu mơ hồ ; chúng ta có hai từ chửa, một với nghĩa chưa có chồng, một với nghĩa là mang bầu. Do đó câu trên có hai cách hiểu. Với câu tiếng Pháp J’aime ta femme autant que toi (tụi cũng yêu vợ anh như anh), về mặt cấu tạo từ vựng thì hoàn toàn rõ ràng, nhưng chuyển sang cấp độ ngữ pháp thì lại có hai cách hiểu:

– Tôi cũng yêu vợ anh như yêu anh.

– Tụi cũng yêu vợ anh như anh yêu vợ anh.

Vậy câu tiếng Pháp trên đây, và câu tiếng Việt tương ứng, đều là những câu mơ hồ, một cách khái quát, một biểu thức là mơ hồ nếu nó có một cách biểu hiện ở cấp độ ngôn ngữ khác.

Có hai từ khác nhau về nghĩa, nhưng lại đọc như nhau thì hai từ đồng âm này có thể gây ra mơ hồ. Ấy thế mới sinh chuyện:

“Một tốp thí sinh mượn bà hàng cơm cái vạc để thổi cơm. Hôm sau họ mang cái cò đến trả. Tất nhiên, bà hàng kiện quan. Nghe bọn học trò trình bày, quan phán: Mượn cái vạc, trả cái cò cũng được chứ sao! Bà hàng tức quá liền kêu “Nhưng vạc của con là vạc đồng!” Bọn học trũ ranh mãnh đáp “Bẩm quan, cò của chúng con cũng là cò đồng, đâu phải cò nhà ạ!”. Mấy anh học trò có chữ (nhưng có hay chữ không thì chưa rõ) đó đánh tráo cái từ đồng đứng trong hệ thống đồng, sắt, thép… thành cái từ đồng thuộc hệ thống đồng, bói, ruộng, nương…

Đó là giai thoại. Nhưng chuyện có thật là cụ Nguyễn Khuyến có làm đôi câu đối nổi tiếng tặng quan võ bảng Long, một ông bảng chột mắt:

– Cung kiếm ra tay, thiên hạ đổ dồn hai mắt lại.

– Triều đình cữ mục, anh hùng chỉ có một ngươi thôi.

Hai từ ngươi khác nhau đó làm cho câu cuối có hai nghĩa, mà nghĩa nào cũng hợp. Thế mới là Tam nguyên Yên Đổ!

Chúng ta gặp khá nhiều chuỗi hai tiếng có thể hiểu là một từ song tiết, mà cũng có thể hiểu là một tổ hợp hai từ. Có một giai thoại về ông bạn tham ăn:

– Bố cháu đâu?

– Đang đánh chén!

– Ở đâu?

– Ở bờ ao.

Ông khách chạy vội ra bờ ao, thấy chủ nhà đang ngồi rửa chén. (Thế có chán không kia chứ!)

Giai thoại này được xây dựng trên chuỗi từ mơ hồ đánh chén, nó có thể hiểu là một động từ, mà cũng có thể hiểu là một tổ hợp động từ, danh từ. Những lối chơi chữ dùng kiểu mơ hồ này chúng ta gặp nhiều lắm: “Sầu riêng ai bán mà mua!”… (ca dao). “Họ định đoạt lương của người khác”…

Rất gần với hiện tượng trên đây, là hiện tượng mơ hồ trên cấp độ ngữ nghĩa. Cụm xem được có hai nghĩa liên quan với nhau. Người ta có thể tạo ra một tình huống cười vì có sự nhầm lẫn giữa cái khả năng vật lý “có thể nhìn thấy” với sự đánh giá tác phẩm vào loại “kha khá” ở nghĩa của cụm xem được:

“Có nhiều người xúm quanh một tờ báo tường. A thấy B xem bài của mình, bèn hỏi:

A- Cậu thấy tờ báo này thế nào?

B- Chỉ có bài của cậu là xem được.

A- (Tưởng bở) – Cậu quá khen!

B- Thật ra mình chỉ đọc được mỗi bài của cậu. Những bài khác, người ta xúm xem đông quá nên không xem được!”

Nói về hiện tượng mơ hồ cú pháp, là hiện tượng một chuỗi từ có nhiều cách kết hợp các thành phần ngữ pháp khác nhau, chúng ta đặc biệt lưu ý tới hiện tượng mơ hồ do dấu phẩy gây ra. Một chức năng đặc biệt của dấu phẩy là để phân cách những thành phần không kết hợp trực tiếp với nhau. Thiếu dấu phẩy, câu dễ dàng trở thành mơ hồ. Có hàng loạt giai thoại quanh cái dấu phẩy (và tương ứng trong ngôn ngữ nói là những giai thoại liên quan tới sự ngừng, sự ngắt giọng). Xin nêu vài chuyện:

“Trong một đám ma nọ, có một cô gái khóc cha rất thảm thương: – Cha ơi con đẻ cha ra làm gì! Bây giờ cha chết ai thì ai nuôi u?!”

Nghe vậy, người ta phải che tay lên miệng, cố giấu đi một nụ cười. Sau hỏi ra, mới biết cô gái khóc thế này: – Cha ơi, con đẻ, cha ra (thăm) làm gỡ.

Nếu như cái ngắt giọng nức nở không hợp lý trong đám tang có thể gây ra tiếng cười thì cái ngừng giọng hết hơi, thều thào lúc hấp hối có thể gây ra những bi kịch (vẫn là giai thoại cả thụi):

“Có một thanh niên chí hiếu và đạo đức. Sau khi cha qua đời, trở nên rượu chè, đánh bạc và rất hay đi … ăn cắp. Một hôm bà mẹ quở mắng và than phiền đứa con không biết nối chí cha. Anh con trai thưa: Con luôn luôn nghe lời cha dặn lúc lâm chung, mẹ ạ. Cha dặn sao con làm vậy. Cha dặn:

– Đừng hút thuốc … uống rượu con nhé! Đừng đánh cờ… đánh bạc con nhé! Đừng ăn trộm… ăn cắp con nhé!

Con đâu dám hút thuốc, đánh cờ và ăn trộm?”

Nguyên nhân dẫn tới hiện tượng mơ hồ cú pháp này là cách hiểu về phạm vi tác động của các từ phủ định đừng, chẳng, không, chưa… (Trong tiếng Việt, chưa có những công trình nghiên cứu về phạm vi tác động của các từ này): khi nói “đừng ăn trộm, ăn cắp con nhé!” chúng ta có thể hiểu là “đừng ăn trộm, đừng ăn cắp”, nhưng cũng có thể hiểu là “đừng ăn trộm, mà đi ăn cắp”, nghĩa là hiểu rằng từ đừng không tác động vào động từ thứ hai. Tương tự, câu “Hắn không uống và gắp liên tiếp” có hai cách hiểu, một là ăn uống từ tốn và hai là tham ăn vô cùng.

Vì viết không có dấu phẩy, nên vai trò của người “giải mã”, nghĩa là vai trò của ông đồ, mới xuất hiện và nổi lên trong các giai thoại văn học. Hai lời quan phê dưới đây, có cùng cấu trúc:

– Phó hồi cải giá bất đắp phu cựu

– Ngưu canh tác bất đắc thực nhục.

Nhưng ở câu thứ nhất thì thầy đồ bình luận: quan cho phép đi lấy chồng khác, quan phê “Phó hồi cải giá” mà! Còn ở câu thứ hai thì thầy đồ lại tán rằng quan cho phép ăn thịt, vì quan phê “trâu cày không được” (ngưu canh tác bất đắc!) vậy thì… thực nhục (ăn thịt)!

Cái cụm từ Hán – Việt “bất đắc” đã thế, cái cụm từ thuần Việt “không được” lại còn lôi thôi hơn, vì hai từ không và được có thể tách rời nhau, đi với những phần khác nhau. Chính vì vậy mà câu “khi uống bia không được pha đường” có tới ba cách hiểu, tùy theo dấu phẩy đặt sau từ bia, từ không hay từ được.

Có những hiện tượng mơ hồ là sự kết hợp của nhiều kiểu mơ hồ khác nhau. Chúng ta nêu ở đây một lối chơi chữ dựa trên sự mơ hồ từ vựng và cú pháp:

Khói thì được ăn, ăn chả được

Chả muốn được ăn, chả được ăn!

Hiện tượng mơ hồ được dùng trong văn học ở mọi thứ tiếng. Vì tiếng cười có một đặc điểm chung là được bật ra từ sự bất ngờ. Không có gì tốt hơn là dùng hiện tượng mơ hồ ngôn ngữ để gây ra sự bất ngờ.

Xin dẫn hai ví dụ về chuyện cười liên quan tới hiện tượng mơ hồ.

Trong văn học dân gian Nga cũng có chuyện về viết thiếu dấu phẩy nên một chàng trai đã được cứu thoát: Một tên vua độc ác ra lệnh xử tử một chàng trai dũng cảm và thông minh. Và vua phán “Kaznit’ nelzja’ pomilovat’ ”, vua định nói là “Kaznit’ nel’ zja pomilovat’ ” (xử tử, không ân xá). Nhưng chàng trai lại “hiểu” rằng vua đặt dấu phẩy sau từ nel, zja, nghĩa là nhà vua nói rằng “không thể xử tử” (Kaznit’ nel’ zja) phải ân xá. Chàng kêu với lính canh như vậy, và đã thoát nạn.

Trong truyện Viên mỡ bò, văn hào Pháp Môpaxăng đó dựng hiện tượng mơ hồ trên cấp độ ngữ âm để gây cười: Có nhân vật Loiseau, tên riêng này đồng âm với từ tiếng Pháp con chim (l’oiseau). Trong tiếng Pháp, hai động từ bay và ăn cắp đồng âm, đều là voler. Do vậy mà hai câu L’ oiseau vole (con chim bay) và Loiseau vole (thằng Loadô ăn cắp) là đồng âm. Trong truyện Viên mỡ bò, Loiseau là nhân vật hay ăn cắp. Và Môpaxăng đó dựng hiện tượng mơ hồ trên đây, mơ hồ trên cấp độ ngữ âm, khi cho một nhân vật đề nghị mọi người chơi trò “L’ oiseau vole” (chim bay), để gây cười và mọi người khoái trá vì hiểu Loiseau vole chính là “Loiseau ăn cắp”.

Nguồn: http://tapchisonghuong.com.vn/tap-chi/c246/n9153/Hien-tuong-mo-ho-va-van-hoc-trao-phung.html

Advertisements

LƯU Ý: CHÉM GIÓ BÊN DƯỚI !

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: